Khi biểu đồ là nơi duy nhất có số liệu, một câu alt text là chưa đủ

Bạn vừa làm xong một biểu đồ cột về doanh thu ba cửa hàng trong ba tháng đầu quý. Bạn dán nó vào chatbot và nhờ “viết alt text” (đoạn chữ thay thế cho ảnh, được trình đọc màn hình đọc lên khi người dùng không nhìn thấy ảnh). Bản nháp trả về là: “Biểu đồ cột thể hiện doanh thu của ba cửa hàng theo tháng.” Câu này không sai. Nhưng một người không nhìn thấy biểu đồ đọc xong vẫn không biết cửa hàng nào đang tăng, cửa hàng nào đang tụt.

Với ảnh sản phẩm hay ảnh minh họa, một câu ngắn thường đủ. Biểu đồ là loại ảnh mà con số nằm trong hình, nên câu ngắn chỉ nói được “đây là biểu đồ gì”. Phần còn lại phải đặt ở một chỗ khác, và chỗ đó đổi theo trang bạn dùng biểu đồ.

Ví dụ dưới đây do biên tập dựng để minh họa cách quyết định. Số liệu là giả định, không phải kết quả của một chatbot hay một cửa hàng thật.

Bảng số liệu gốc

Doanh thu theo tháng, đơn vị triệu đồng:

	Tháng 1	Tháng 2	Tháng 3
Cửa hàng A	120	110	95
Cửa hàng B	80	80	81
Cửa hàng C	50	70	90

Biểu đồ cột vẽ từ bảng này sẽ được dùng ở hai nơi.

Nơi thứ nhất: báo cáo đã viết sẵn kết quả

Trong báo cáo quý, ngay dưới biểu đồ có một đoạn văn: “Cửa hàng A giảm từ 120 xuống 95 triệu, cửa hàng B đi ngang quanh mức 80, cửa hàng C tăng từ 50 lên 90.” Người đọc bằng trình đọc màn hình sẽ nghe đoạn này như mọi người khác.

Ở đây biểu đồ minh họa cho điều đoạn văn đã nói. Một câu alt ngắn là đủ, miễn là nó chỉ về đoạn văn: “Biểu đồ cột doanh thu ba cửa hàng, tháng 1 đến tháng 3; số liệu được nêu trong đoạn bên dưới.” Chép lại cả bảng số vào alt chỉ khiến người nghe phải nghe cùng một thông tin hai lần.

Nơi thứ hai: slide chỉ có tiêu đề và biểu đồ

Trên slide gửi cho cả công ty, tiêu đề là “Doanh thu theo cửa hàng” và dưới đó chỉ có đúng biểu đồ. Nếu bỏ biểu đồ đi, người đọc chẳng còn gì. Đây là ảnh phức tạp theo cách phân loại của W3C WAI, nhóm gồm biểu đồ, sơ đồ và bản đồ. W3C hướng dẫn dùng phần chữ thay thế (text alternative) gồm hai phần: một phần ngắn nói đây là ảnh gì, và một phần dài trình bày thông tin thiết yếu bằng chữ, gồm cả xu hướng nếu xu hướng là điều biểu đồ muốn cho thấy.

Với slide này, bạn cần cả hai. Alt ngắn: “Biểu đồ cột doanh thu ba cửa hàng, tháng 1 đến tháng 3; mô tả chi tiết ở dưới biểu đồ.” Phần mô tả dài đặt ngay trên trang, dưới biểu đồ, để ai cũng đọc được chứ không nhét vào ô alt. W3C khuyên làm phần mô tả dài hiển thị cho mọi người, và nối nó với ảnh bằng một dòng chữ nêu rõ nó nằm ở đâu.

Dùng AI cho phần mô tả dài

Đừng đưa ảnh biểu đồ cho AI rồi để nó tự đọc số trên cột. Hãy đưa bảng số liệu gốc ở trên, vì bạn đã có sẵn, và nói rõ vai trò của mô tả: “Đây là mô tả dài cho một biểu đồ cột đặt trên slide. Hãy nêu giá trị theo từng cửa hàng và xu hướng chính. Chỉ dùng số trong bảng, không giải thích nguyên nhân.”

Kiểm tra bản AI trả về

Đọc bản nháp và đối chiếu từng con số với bảng. Sau đó che biểu đồ và hỏi: người chỉ có phần chữ có nói lại được rằng A giảm, B đi ngang, C tăng không? Nếu thiếu một ý, bổ sung. Nếu bản nháp có thêm câu kiểu “vì cửa hàng C chạy khuyến mãi”, hãy xóa, vì bảng không nói điều đó.

Nếu công cụ làm slide của bạn chỉ có một ô alt và không cho thêm chữ dưới ảnh, hãy đặt bảng số liệu ngay cạnh biểu đồ. Một bảng nhỏ cũng là mô tả dài, và người dùng trình đọc màn hình vẫn nắm được số liệu.

Điều bài này không thay thế

Đây là cách rà nhanh cho người làm nội dung, không phải kiểm định đầy đủ về khả năng tiếp cận (accessibility). Với biểu đồ nhiều chuỗi số liệu hay cấu trúc phức tạp, hãy xem hướng dẫn riêng của W3C WAI cho ảnh phức tạp và các tiêu chuẩn mà sản phẩm của bạn phải đáp ứng.

Nguồn tham khảo

• W3C WAI — Complex Images — giải thích text alternative hai phần cho biểu đồ, sơ đồ và bản đồ, cùng các cách đặt phần mô tả dài trên trang.
• W3C WAI — An alt Decision Tree — hướng dẫn chọn text alternative theo việc ảnh chứa chữ, có chức năng, mang thông tin hay chỉ trang trí.
• W3C WAI — Images Tutorial — giải thích rằng text alternative phụ thuộc vào mục đích sử dụng, ngữ cảnh và nội dung của ảnh.

Tiếp trên bàn Việc hôm nay: Dòng CV bạn không kể lại được là dòng AI đã viết quá tay